Rationalisme
Het rationalisme is de opvatting dat kennis uit ervaring onbetrouwbaar is, en dat alleen het denken — de rede, zonder waarneming — betrouwbare kennis oplevert.
Waarom zou denken beter zijn dan kijken?
Rationalisten wijzen op de wiskunde. Dat 7 + 5 = 12, hoef je niet te controleren door twaalf knikkers te tellen: het volgt uit wat de getallen betekenen, en het geldt altijd en overal. Datzelfde geldt voor "een driehoek heeft drie hoeken" of "geen enkele vrijgezel is getrouwd". Zulke kennis heet a priori: waar vóór en zonder dat je iets waarneemt.
Metingen daarentegen zijn altijd een beetje onnauwkeurig, en je meetlint is nooit precies. De rationalist concludeert: wat je waarneemt is troebel, wat je bewijst is helder.
Wat je waarneemt zijn slechts schaduwen van de volmaakte Ideeën, die alleen je verstand bereikt. Zijn grotallegorie is het bekendste beeld uit de hele filosofie.
Twijfelde bewust aan alles — zijn zintuigen, de buitenwereld, zelfs de wiskunde — en hield één zekerheid over: wie twijfelt, denkt, en wie denkt, bestaat. Cogito ergo sum.
Schreef zijn filosofie als een wiskundeboek, met definities, axioma’s en bewijzen. Zijn conclusie is het monisme: alles wat bestaat is een verschijningsvorm van één substantie.
Peuters maken te snel grammaticaal correcte zinnen om alles uit ervaring te kunnen halen. Een deel van de taalstructuur moet aangeboren zijn — het rationalisme in modern onderzoek.
Het gaat om wat je met een sluitende redenering kunt afleiden, niet om wat je zomaar vindt. "Ik heb het idee dat leerlingen minder lezen" is geen rationalistische kennis maar een aanname — die je juist moet toetsen met waarneming.
Je leidt af dat een vragenlijst met ‘vind je de kantine gezellig én betaalbaar?’ geen bruikbaar antwoord kán opleveren — dat zie je zonder hem af te nemen.
Je bedenkt aan je bureau hoeveel leerlingen met de fiets komen; dat is geen redenering maar een gok, daar heb je een telling voor nodig.
Hangt samen met
- Empirisme — de tegenpool: kennis komt juist wél uit de zintuigen
- A priori — het soort kennis waar rationalisten op bouwen
- Hoe kom je aan kennis? — de drie posities naast elkaar
- Denkers op een rij — Plato, Descartes, Spinoza en Chomsky in hun tijd