Plato
ca. 427–347 v.Chr. · rationalisme
Plato was een leerling van Socrates en stichtte in Athene de Akademia, de eerste filosofieschool van Europa. Hij is de eerste denker die systematisch uitwerkt waaróm je je zintuigen niet zomaar mag vertrouwen.
Kernidee: de grot
In zijn beroemde grotallegorie zitten mensen hun leven lang vastgeketend in een grot, met hun gezicht naar de wand. Achter hen brandt een vuur waarlangs voorwerpen worden gedragen. Alles wat de gevangenen ooit zien zijn de schaduwen daarvan op de wand — en voor hen zíjn die schaduwen de werkelijkheid.
Ontsnapt er één, dan is hij eerst verblind door het daglicht. Langzaam ziet hij de echte voorwerpen en uiteindelijk de zon. Keert hij terug om het te vertellen, dan wordt hij uitgelachen: de anderen kennen niets anders dan hun schaduwen.
Zo verhoudt onze waarneming zich volgens Plato tot de werkelijkheid. Wat je ziet is een afschaduwing van iets volmaakters: de Ideeën. De perfecte cirkel, de rechtvaardigheid zelf, het goede — die bestaan echt, los van de dingen die je tegenkomt, en je bereikt ze alleen met je verstand. Die opvatting heet begripsrealisme.
Een cirkel die je op papier tekent is nooit helemaal rond; toch weet je precies wat een volmaakte cirkel is. Die kennis kan dus niet uit je ogen komen — ze is a priori.
Wat je hieraan hebt bij je eigen onderzoek
De grot van Plato is een blijvende waarschuwing: wat je waarneemt is altijd al een interpretatie. Je meet nooit "de werkelijkheid", maar iets wat je met een instrument, een schema of een vragenlijst zichtbaar hebt gemaakt.
Praktisch levert dat twee dingen op. Ten eerste: neem de tijd om je begrippen scherp te definiëren vóór je gaat meten — dat is precies wat definiërend onderzoek doet. Ten tweede: beschrijf hoe je gemeten hebt, zodat een ander kan zien welke schaduw jij hebt bekeken.
Hangt samen met
- Rationalisme — de stroming waarvan Plato de grondlegger is
- Aristoteles — zijn leerling, die hem juist tegensprak
- A priori — het soort kennis waar Plato alles op bouwde