Empirisme
Het empirisme is de opvatting dat alle kennis uiteindelijk uit zintuiglijke waarneming komt. Zonder ervaring is er geen kennis: wat je niet op de een of andere manier hebt waargenomen, kun je ook niet weten.
Kennis achteraf
Empiristen draaien de rationalistische volgorde om. Niet het denken maar de wereld is de baas: je kijkt, meet en vergelijkt, en pas dáárna weet je iets. Zulke kennis heet a posteriori — waar ná en dankzij de waarneming.
Bijna al het onderzoek dat je op deze site leert opzetten is in die zin empirisch: je observeert, enquêteert, interviewt of meet. Je gaat kijken in plaats van te bedenken hoe het zal zitten.
De essentie bestaat niet los van de dingen: er zijn alleen echte paarden, en "paard" is de naam die wij die groep geven (nominalisme). Voor het redeneren met wat je waarneemt ontwierp hij de syllogistiek.
Geen aangeboren ideeën: de geest begint als onbeschreven blad, een tabula rasa. Wel onderscheidde hij primaire eigenschappen (vorm, omvang) van secundaire (kleur, smaak), die pas in de waarnemer ontstaan.
Trok de redenering van Locke door: ook vorm en omvang ken je uitsluitend via waarneming, dus bestaat er geen stoffelijke wereld daarbuiten. Zijn is waargenomen worden — het idealisme.
De vierde grote empirist, David Hume, ging nog een stap verder: hij onderzocht wat er van onze kennis overblijft als je het empirisme werkelijk consequent toepast. Zijn antwoord staat bij de vork van Hume en het inductieprobleem.
Uit nog zoveel waarnemingen volgt nooit met zekerheid een algemene regel. Je kunt duizend witte zwanen zien en toch ongelijk krijgen. Dat is het inductieprobleem — en het is precies de reden dat je bij generaliseren voorzichtig moet zijn.
Je turft een week lang hoeveel leerlingen de trap nemen, en baseert je conclusie op die tellingen.
Je leidt uit de definitie van ‘trap’ af hoe vaak hij gebruikt wordt — dat kan niet: dit is geen kennis die je zonder waarneming krijgt.
Hangt samen met
- Rationalisme — de tegenpool: kennis komt juist uit het denken
- A posteriori — het soort kennis dat empiristen erkennen
- Veldonderzoek — empirisme in de praktijk van je eigen onderzoek
- Het inductieprobleem — de grens van wat waarneming je kan opleveren